Više o Štalagu III A

Stalag III A 1939 – 1945

Planiranje i izgradnja logora

Već pre nemačkog napada na Poljsku u Luckenwalde je planiran logor za ratne zarobljenike (Stalag), za smeštaj ratnih zarobljenika koji ne poseduju rang oficira. Logoru je bio pretpostavljen Vrhovna komanda nemačkog Wehrmacht-a (OKW). Kapacitet logora je obuhvatao smeštaj 10.000 ljudi i po načinu građe važio je za primer drugim logorima na području “Reicha”. Bio je to najveći logor u “Wehrkreis III” (Berlin / Brandenburg). 

Sredinom septembra 1939 stigli su prvi poljski ratni zarobljenici. Smešteni su u šatore (12 x 35 m) i odmah su počeli sa građenjem baraka i ostalih zgrada, koje su završene u zimu.  Celi kompleks logora obuhvatao je 100 zidanih zgrada i 50 šatora.

Ratni zarobljenici

Posle poljskih ratnih zarobljenika sledili su zarobljenici zapadne ofanzive, prvi su bili Nizozemci i Belgijanci, oni su u logoru ostali samo kratko vreme. Od leta 1940 u Luckenwalde su stizali Francuzi. Do kraja rata francuski ratni zarobljenici sa 40.000 ljudi bili su najbrojnija grupa. Prateći žarišta rata od 1941 u logor u Luckenwalde dovođeni su  jugoslovenski („južnoistočni“), srpski i krajem godine sovjetski zarobljenici. 1943 nakon promene fronta Italije, u vrlo kratko vreme privedeno je ukupno 16.000 italijanskih vojnih zarobljenika, ali većina njih je brzo premeštena u druge logore. Pri kraju rata u logor su privedeni američki, rumunski i ponovno britanski i poljski zarobljenici, tako da su u toku rata pripadnici od preko deset nacija učesnika rata bili zarobljeni u logoru Stalag III A u Luckenwalde. 

Logor je u principu vođen prema pravilima Ženevske konvencije i Haškog ratnog pravilnika, koja između ostalog regulišu promet pošte i pošiljki pomoći karitativnih organizacija. Sve do kraja rata logor je redovno kontrolisan sa strane Internacionalnog komiteta Crvenog krsta (IKRK). Pripadnici Crvene armije bili su isključeni od ovih kontrola i primanja pomoći. Njihovi životni uslovi bili su znatno lošiji pošto nisu imali zaštitu Ženevske konvencije, jer Sovjetski Savez tu konvenciju nije potpisao. Osim toga Staljin je smatrao sovjetske ratne zarobljenike izdajicama domovine. Tako su sovjetski zarobljenici bili   dvostruko nezaštićeni. 

Radne komande i prinudni rad

Preko 200.000 zarobljenika mnogih nacija prošli su kroz Stalag III ANakon upisivanja ličnih podataka, registrovanja i zdravstvene kontrole u logoru, većina zarobljenika je privedena u manje logore pojedinačnih radnih komandi za zemljoradnju i šumarstvo i industriju ili su premešteni u druge matične logore. Otprilike nešto više od 1000 radnih komandi logora Luckenwalde bile su raspoređene po površini područja današnje pokrajine Brandenburg. Na području uprave Stalaga III A  u matičnom logoru svo vreme nalazilo se 40.000 ratnih zarobljenika. U samom matičnom logoru bilo ih je maksimalno 6.000 – 8.000. 

Zavisno od nacijonalne pripadnosti u ophođenju i snabdevanju ratnih zarobljenika postajale su znatne razlike. Dok su na primer “zapadni zarobljenici” Britanci i Amerikanci bili dobro snabdevani mnogi italijanski vojni zarobljenici i sovjetski ratni zarobljenici umirali su od posledica lošeg ophođenja prema njima.

Umiranje u Stalag-u

Prema dosadašnjim podacima u logoru Stalag III A umrlo je otprilike 4.000 – 5.000 zarobljenika. U toku oštre zime 1941/42 od epidemije pegavog tifusa stradalo je 2.000 do 2.500 sovjetskih zarobljenika. Još u proleće 1942 sovjetski zarobljenici su samo ograničeno određivani na prinudni rad, pošto su u logor stizali u lošem zdravstvenom stanju tako da su se morali prvo zdrastveno stabilizovati. Stopa srmtonosti sovjetskih zarobljenika uspoređeno sa smrtonošću zarobljenika drugih nacija bila je izuzetno visoka. Razlozi smrti zarobljenika drugih nacija bile su raznovrsne, većina je umirala od infektivnih bolesti, najviše od tuberkuloze. Pojedinačno su u dokumentaciji evidentirani i neprirodni razlozi smrti. U to spada, samoubistvo, upucavanje pri bežanju ili smrt kao posledica povrede pri radu. Zarobljenici koji nisu bili ruske nacionalnosti, u slučaju smrti su sahranjivani na počasni vojni način u pojedinačne grobnice na groblju logora Stalaga. Sovjetski mrtvaci sahranjivani su anonimno u masovne grobnice.

Završna faza rata

Početkom 1945, kada je Crvena armija stigla do reke Odre, logor Stalag III B Fürstenberg evakuisan je. Zarobljenici logora su se na tom putu evakuacije zadržali nekoliko sedmica u Luckenwalde, logor je tada bio užasno prenatrpan što je dovelo do katastrofalnih higijenskih uslova. Još poslednjih sedmica rata u logoru je imenovan komandant borbe.  Na sreću vojna odbrana nije više bila potrebna, pošto su nemački stražari i oficiri pre dolaska sovjetskih trupa pobegli u pravcu zapada.  

22. aprila 1945 Crvena armija oslobodila je zarobljenike iz Stalag-a III A. 

Groblje bivšeg logora za ratne zarobljenike Stalag III A

Groblje je otprilike 7500 m2 veličine i deli se na četiri područja.

1. Italijanski deo groblja

1992 izvršena je ekshumacija 215 italijanskih grobova, te su ostaci žrtava rata premešteni za Italiju. Na bivšim grobovima leže sada obeležja od granitnog kamena, jedan pored drugog, tako da simbolično ukazuju na položaj grobova.

Na ovaj deo groblja nakon završetka rata sahranjivani su preminuli deložiranih osoba, koje su nakon drugog svetskog rata bile privremeno smeštene u logor. Još uvek se na osnovu nadgrobnih spomenika mogu prepoznati njihovi preostali grobovi.

2. Francuski deo groblja

Na groblju logora sahranjene Francuze nakon kraja rata Francuska vojna komisija premestila je u Francusku.

Polazi se od toga, da su na ovom delu groblja sahranjeni i mrtvi ostalih zapadanih savezinka. 

Vojna komisija Velike Britanije također je premestila sahranjene Britance u njihovu zavičajnu sredinu. 

3. Jugoslovenski deo groblja

Na ivičnom području groblja sa obe strane puta nalaze se tri reda grobova, oni su obeleženi položenim tablama od kamena peščanika sa urezanim imenima žrtava rata.

Na ovom delu groblja s velikom verovatnoćom sahranjene su i poljske, češke i muslimanske žrtve. 

4. Sovjetsko groblje

U sovjetskom delu groblja sada su smeštena 38 groba označena obrubljenim kamenjem. Na povečanom vazdušnom snimku od 9. aprila 1945 može se prepoznati razlika u strukturi sovjetskog dela groblja prema njegovom rasporedu danas. Vazdušni snimak pokazuje na sovjetskom delu na istom mestu groblja 71 masovnu grobnicu u četiri reda.